Калі цябе затрымалі або арыштавалі за мяжой, важна ведаць свае правы і дзейнічаць паслядоўна.
Гэтая інструкцыя абапіраецца на агульныя стандарты ЕС і Савета Еўропы, але канкрэтныя правілы залежаць ад краіны — заўсёды ўдакладняй іх у мясцовага юрыста.
Твае базавыя правы пры затрыманні
У краінах ЕС і большасці еўрапейскіх дзяржаў у цябе, як у затрыманага, ёсць, прынамсі, наступныя правы, замацаваныя ў нацыянальным праве, Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека і дырэктывах ЕС:
- Ведаць прычыну затрымання. Паліцыя абавязана паведаміць, чаму цябе затрымліваюць, і даць базавую інфармацыю аб прад’яўленым падазрэнні або падставе.
- Права на маўчанне. Ты маеш права не адказваць на пытанні і не даваць паказанні супраць сябе да кансультацыі з адвакатам і на працягу ўсяго вядзення справы.
- Права на адваката. Ты маеш права без неабгрунтаванага затрымкі звязацца з адвакатам і атрымліваць юрыдычную дапамогу; у шэрагу краін ёсць сістэма бясплатнай дапамогі (legal aid) для людзей без сродкаў.
- Права на інфармаванне сям’і або даверанай асобы. У многіх юрысдыкцыях паліцыя павінна дазволіць табе паведаміць блізкаму чалавеку аб затрыманні і месцы знаходжання.
- Права звязацца з консульствам. Замежны грамадзянін мае права, каб яго консульства было паведамлена аб затрыманні і магло звязацца з ім і арганізаваць юрыдычную дапамогу — гэта замацавана Венскай канвенцыяй аб консульскіх зносінах.
- Права на перакладчыка. Калі ты не размаўляеш на мове краіны або дрэнна яе разумееш, табе павінны прадаставіць кваліфікаванага перакладчыка для тлумачэння правоў і ўдзелу ў працэдуры.
⚠️ Важна: фармулёўкі і парадак рэалізацыі гэтых правоў адрозніваюцца. У адных краінах паліцэйскія самі зачытваюць табе «памятку правоў», у іншых — яе трэба настойліва папрасіць. Стараймся дамагацца менавіта пісьмовага паведамлення аб правах (letter of rights).
Што рабіць у першыя хвіліны
- Захоўвай максімальна магчымы спакой. Не аказвай фізічнае супраціўленне і не ўступай у канфлікт — нават калі затрыманне здаецца незаконным. Гэта можа прывесці да асобных абвінавачванняў (супраціўленне паліцыі і г.д.).
- Спытай прычыну затрымання і папрасі супрацоўніка паказаць службовае пасведчанне або абазначыць яго нумар. Гэта дапаможа пазней фіксаваць магчымыя парушэнні.
- Выразна заяві: «Я хачу адваката» / «I want a lawyer». Паўтары гэта некалькі разоў пры неабходнасці і не ўваходзь у падрабязныя тлумачэнні да кансультацыі з юрыстам.
- Не падпісвай дакументы, якія не разумееш. Да размовы з адвакатам або, пры неабходнасці, з консулам, не стаў подпіс пад пратаколамі і заявамі — асабліва калі тэкст на замежнай мове.
- Па магчымасці запомні або запішы імёны афіцэраў, нумар машыны, час і месца, наяўнасць сведак. Гэта спатрэбіцца, калі спатрэбіцца скарга або абскарджанне дзеянняў паліцыі.
Калі мова — праблема, прама скажы: «Я не разумею мову, мне патрэбны перакладчык». Гэта асобнае права, і яго адсутнасць можа зрабіць працэдуру спрэчнай.
Консульская дапамога і бяспека
Па Венскай канвенцыі консульства тваёй краіны мае права і абавязак абараняць твае інтарэсы і дапамагаць пры затрыманні за мяжой. Фармальна беларускае консульства павінна інфармаваць цябе аб правах, дапамагаць звязацца з адвакатам і сачыць за захаваннем мінімальных стандартаў абыходжання.
Але: калі ты палітычна актыўны, пад пагрозай пераследу або ўжо сутыкаўся з ціскам беларускіх уладаў, прамы кантакт з беларускім консульствам можа быць небяспечны — інфармацыя аб табе можа сысці спецслужбам.
У такой сітуацыі:
-
Калі ў цябе ёсць польская карта (Карта паляка, ВНЖ, грамадзянства), удакладні ў адваката, ці можна звярнуцца ў польскае консульства як да краіны твайго законнага пражывання/грамадзянства.
-
Паралельна звяжыся з праваабарончымі арганізацыямі, якія спецыялізуюцца на дапамозе беларусам і людзям пад рызыкай палітычнага пераследу:
- Human Constanta (Беларусь/дыяспара): humanconstanta.by
- Вясна (Viasna) (праваабарончы цэнтр): spring96.org
- UNHCR (Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў): unhcr.org — асабліва калі ёсць рызыка пераследу або запыту на экстрадыцыю.
Ва многіх выпадках праваабаронцы могуць:
- дапамагчы знайсці адваката, знаёмага з беларускімі кейсамі;
- падказаць, як правільна заявіць аб рызыцы пераследу;
- маніторыць твой кейс і ўзаемадзеянне з міграцыйнымі і праваахоўнымі органамі.
Калі табе пагражае дэпартацыя ў Беларусь
Калі гаворка заходзіць аб дэпартацыі або прымусовым вяртанні ў Беларусь, важна дзейнічаць хутка. Міжнароднае права змяшчае прынцып non‑refoulement: нельга вяртаць чалавека ў краіну, дзе яму пагражае пераслед або сур’ёзная шкода.
Неадкладна:
- Заяві аб рызыцы пераследу і папрасі міжнародную абарону (прытулак / міжнародная абарона). Сфармулюй гэта выразна і адназначна: «Я баюся пераследу ў Беларусі па палітычных матывах і прашу міжнародную абарону».
- Звяжыся з UNHCR або мясцовай праваабарончай арганізацыяй, якая працуе з бежанцамі і прасіцелямі прытулку.
- Папрасі адваката падаць хадайніцтва аб забароне дэпартацыі, спаслаўшыся на прынцып non‑refoulement і практыку па беларускіх кейсах.
У шэрагу краін ЕС і сумежных дзяржаў Беларусь разглядаецца як краіна павышанай рызыкі для палітычна актыўных грамадзян, журналістаў, праваабаронцаў і людзей, звязаных з пратэстамі 2020 года. Гэта не азначае аўтаматычную забарону дэпартацыі для ўсіх, але пры наяўнасці абгрунтаваных апасенняў рызыка вяртання павінна быць даследавана, а рашэнне — абскарджана.
Юрыдычная дапамога ў розных краінах
Наяўнасць лакальных арганізацый, якія ведаюць мясцовыя законы і практыку, крытычна важная. Ніжэй — некалькі прыкладаў:
| Краіна | Арганізацыя | Кантакт |
|---|---|---|
| Польшча | Halina Nieć Legal Aid Center | pomocprawna.org |
| Літва | Lithuanian Red Cross | redcross.lt |
| Германія | Refugee Law Clinics (сетка клінік) | rlc-deutschland.de |
| Любая краіна ЕС | ECRE (European Council on Refugees and Exiles) | ecre.org |
- Halina Nieć Legal Aid Center аказвае бясплатную прававую дапамогу замежнікам і асобам, якія шукаюць міжнародную абарону ў Польшчы.
- Lithuanian Red Cross мае праграмы падтрымкі мігрантаў і прасіцеляў прытулку, уключаючы юрыдычныя кансультацыі і суправаджэнне.
- Refugee Law Clinics — сетка студэнцкіх юрыдычных клінік у Германіі, дзе пад supervision адвакатаў аказваюць дапамогу бежанцам і мігрантам.
- ECRE — агульнаеўрапейская сетка арганізацый, якія працуюць з правамі бежанцаў, часта можа падказаць лакальных партнёраў у канкрэтнай краіне.
Апынуўся ў складанай сітуацыі? Напішы нам — паспрабуем дапамагчы з кантактамі.
Чым раней ты заявіш аб сваіх правах і рызыках, тым больш шанцаў прадухіліць дэпартацыю і дамагчыся справядлівага абыходжання.